:: wikimiki.org ::
| Norwegia |
NorwegiaNorwegia, Królestwo Norwegii (bokmål Norge, Kongeriket Norge, nynorsk Noreg, Kongeriket Noreg) – państwo położone w Europie Północnej na Półwyspie Skandynawskim. Graniczy ze Szwecją, Finlandią i Rosją. Administacyjnie podlegają Norwegii też Jan Mayen, archipelag Svalbard, Wyspa Bouveta, Wyspa Piotra I i Ziemia Królowej Maud na Antarktydzie. (Dwie ostatnie zgodnie z Traktatem Antarktycznym.)
Ustrój polityczny
Norwegia jest monarchią konstytucyjną. Według konstytucji, król ma bardzo szeroką władzę, m.in. wybiera Radę Państwa, w skład której wchodzi premier i co najmniej siedmiu członków, egzekwuje podatki, mianuje wszystkich urzędników cywilnych, kościelnych i wojskowych, jest naczelnym dowódcą sił lądowych i morskich, ma też prawo łaski. W rzeczywistości władza wykonawcza spoczywa jednak w rękach rządu, na czele którego stoi premier. Władza ustawodawcza jest w rękach Stortingu, składającego się z dwóch izb: Lagtingu (¼) i Odelstingu (¾). Wybierany jest na kadencję czteroletnią, zasiada w nim łącznie 165 deputowanych. Projekty ustaw wnoszone są do Odelstingu przez jego członków lub rząd za pośrednictwem członka Rady Państwa. Konstytucja Norwegii obowiązuje od 17 maja 1814 roku, z późniejszymi zmianami.
Zobacz też: Władcy Norwegii
Geografia
Większe miasta: Trondheim, Bergen, Stavanger, Tromsø, Drammen, Fredrikstad, Molde, Lillestrøm, Kristiansand, Kristiansund
Historia
Najstarsze jak dotąd ślady działalności człowieka w Norwegii odkryto koło Komsa w okręgu Finnmark i niedaleko Fosna w Nordmøre. Datuje się je na około 9000 p.n.e. - 8000 p.n.e..
W 793 atakiem na klasztor w Lindisfarne rozpoczęła się epoka wikingów. Od tego roku skandynawscy najeźdźcy na długich łodziach często widziani byli w potrach europy Północno - Zachodniej. Norwescy wikingowie dotarli do Islandii, Irlandii (założyli tam miasto Dublin), Grenlandii a także, jak twierdzi wielu historyków, do Ameryki.
We wczesnym średniowieczu kraj podzielony był pomiędzy lokalnych władców. Jednym z pierwszych, którzy podjęli próbę zjednoczenia był Harald Pięknowłosy (nor: Harald Hårfagre).
Pierwszy kościół powstał w Norwegii w Moster w roku 995 za sprawą króla Olava Tryggvasona. Jaka symboliczny moment chrystianizacji kraju uznaje się jednak Bitwę pod Stiklestad, gdzie poległ władca Norwegii Olav Haraldsson, uznany później świętym.
XIII wiek to czas świetności Norwegii: pod panowaniem Håkona IV w skład terytorium norweskiego wchodziły także Jämtland, Islandia, Wyspy Owcze, Orkady, Szetlandy i Grenlandia. W XIV wieku kraj został osłabiony przez zwiększające się wpływy Hanzy, epidemię czarnej śmierci w 1349 i walki o tron. Po śmierci Håkona VI w 1380 tron objął jego syn Olav IV a następnie żona zmarłego króla, Małgorzata I, która była także królową Danii a później i Szwecji. W 1397 Norwegia, Szwecja i Dania zawarły unię, zwaną kalmarską. Szwecja wyłamała się z unii w 1523. Norwegia, coraz bardziej zalezna od Danii, pozostała w unii do 1814. Wtedy to, zwycięzcy w wojnach napoleońskich podpisali traktat w Kiel, na podstawie którego Norwegia miała stać się częścią Szwecji, jako odszkodowanie dla tej ostatniej za stratę Finlandii na rzecz Rosji. Uchwalona 17 maja 1814 w Eidsvoll konstytucja była próbą odzyskania przez kraj całkowitej suwerenności. Skończyło się jednak na unii personalnej ze Szwecją. Pełną niepodległość odzyskali Norwegowie w roku 1905.
W I wojnie światowej kraj zachował neutralność. W II wojna światowa również próbował pozostać neutralny, jednak zaatakowany przez wojska hitlerowskie 9 kwietnia 1940, przystąpił do antyhitlerowskiej koalicji. Pierwsze lata powojenne to lata rządów Norweskiej Partii Pracy. W 1949 po długich debatach nad kierunkiem polityki zagranicznej kraj przystapił do NATO. W sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej odbyły się w Norwegii dwa plebiscyty: w 1972 i 1994. Oba zakończyły się niewielką przewaga strony opowiadającej się przeciw członkostwu w Unii. Po odkryciu złóż ropy naftowej i gazu na dnie Morza Północnego w latach 60. i 70. XX wieku, Norwegia jest obecnie jednym z najbogatszych krajów świata.
Podział administracyjny
Norwegia podzielona jest na 19 regionów (norw. fylker), które dalej dzielą się na 433 gminy. Szczegółowe omówienie w artykule podział administracyjny Norwegii.
Demografia
Dane można znaleźć w [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/ CIA Factbook]
Zobacz też
- Allemansrätten
Linki
- [http://www.amb-norwegia.pl/ Norwegia - oficjalna strona w Polsce]
- [http://www.adamlawnik.art.pl/podroze/norwegia2003/norwegia2003.html Norwegia - relacja i zdjęcia z podróży]
- [http://www.adamlawnik.art.pl/podroze/finlandia2004/finlandia.html Norwegia, Finlandia - relacja i zdjęcia z podróży]
- [http://www.norwegia.republika.pl Norwegia - rowerowe wyprawy przez fiordy i góry Norwegii]
- [http://webcam.deili.info/pl,1,25 Kamery Internetowe w Norwegi]
- [http://www.panstwaeuropy.friko.pl/pe/norwegia.html Norwegia - Informacje]
- [http://www.vikjavev.no Kamery & Fotos Sognefjord]
Kategoria:NATO
kategoria:Rada Nordycka
!
als:Norwegen
zh-min-nan:Norge
[[got:
BokmålBokmål to jedna z odmian języka norweskiego, bliska językowi duńskiemu.
Jest bardziej popularny od drugiej odmiany norweskiego – nynorsk.
Kategoria:Języki skandynawskie
NynorskNynorsk to jedna z odmian języka norweskiego. Jest mniej popularny od drugiej odmiany norwerskiego – bokmål.
Stworzony przez Ivara Aasena , jest syntezą gwar chłopskich zachodniej Norwegii. Początkowo zwał się 'landsmål'. Nynorsk jest równouprawnioną odmianą języka urzędowego w Norwegii, podobnie jak bokmål i riksmål.
Kategoria:Języki skandynawskie
Półwysep Skandynawski roku]]
Półwysep Skandynawski (szw. Skandinaviska halvön, norw. Den skandinaviske halvøy, fiń. Skandinavian niemimaa) to półwysep w Europie Północnej stanowiący zachodnią część Półwyspu Fennoskandzkiego.
Powierzchnia Półwyspu Skandynawskiego - ok. 800 tys. km² - czyni go największym półwyspem Europy. Jego długość dochodzi do 1900 km, a szerokość do 800 km. Otaczają go morza Bałtyckie, Norweskie, Północne i Barentsa. Charakteryzuje się wybrzeżami fiordowymi i skjerowymi.
Na półwyspie leżą Szwecja, Norwegia i częściowo Finlandia.
Są tam lasy iglaste(tajga) gleby żółtoziemy i czerwonoziemy. Rzeki: Indals a dalej nie pamiętam:)
Jeziora: Werner, Wetter, Inari.
Klimat umierkowany przejściowy, kontynentalny i morski.
Zobacz też:
- Góry Skandynawskie
- Skandynawia
Skandynawski
Kategoria:Geografia Europy
zh-min-nan:Skandinavia Poàn-tó
ko:스칸디나비아 반도
ja:スカンディナヴィア半島
SzwecjaSzwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczanym do państw skandynawskich.
Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku.
Wiadomości ogólne
- Wyznanie: luteranie 87%, katolicy, prawosławni, baptyści, muzułmanie, żydzi, buddyści
- Podział administracyjny: 21 regionów (län)
- PKB: 29 174 dolarów amerykańskich na 1 mieszkańca
- Władza ustawodawcza: jednoizbowy parlament Riksdag wybierany w głosowaniu powszechnym na 4-letnią kadencję (349 członków)
- Główne mniejszości: Lapończycy, Finowie
- Produkcja energii opiera się głównie na pozyskiwaniu energii wodnej i jądrowej.
Geografia
- Całkowita granica lądowa: 2205 km
- Długość wybrzeża: 3218 km
- Długość granic z sąsiadującymi państwami:
- Finlandia 589 km
- Norwegia 1619 km
- Najwyższy punkt: Kebnekaise 2111 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Morze Bałtyckie 0 m
Największe jeziora: Hornavan, Melar, Mjosa, Wener, Wetter.
Szwecja podzielona jest na 21 regionów administracyjnych (szw. län). Regiony te dzielą się na 290 gmin (kommuner).
Szczegółowe omówienie w artykule Podział administracyjny Szwecji
Konstytucja
Szwecja jest monarchią konstytucyjną. Konstytucja nie jest jednolitym aktem prawnym, ponieważ w jej skład wchodzą oddzielne dokumenty:
- „Akt o formie rządów” z 1974 r.
- „Ustawa o wolności prasy” z 1948 r.
- „Akt o sukcesji tronu” z 1810 r.
Oprócz tych praw fundamentalnych istnieje jeszcze „Akt o Riksdagu”, który ma niższą rangę, niż wcześniej wymienione, właściwie zajmuje pozycję pośrednią między prawami fundamentalnymi a zwykłymi ustawami . Tym niemniej można ją znaleźć obok trzech wcześniej wspomnianych aktów w kolejnych wydaniach „Konstytucji Szwecji”.
Obecnie obowiązująca konstytucja weszła w życie 1 stycznia 1975 roku. Uchwalono ją po długich dyskusjach zapoczątkowanych w 1954 roku. Dyskusję tę zainicjował spory rozdźwięk między treścią ówczesnej konstytucji dającą w systemie ustrojowym przewagę królowi, a rzeczywistością, w której dominował parlament kontrolowany przez Szwedzką Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą (SAP). W tym miejscu warto wspomnieć o tym, że Szwecja jest państwem, w którym reformy systemu politycznego następują bardzo powoli i zazwyczaj polegają na akceptacji istniejących już w rzeczywistości rozwiązań.
Monarcha
Król jest głową państwa, ale ma niewielkie uprawnienia. Przez wieki systematycznie je tracił na rzecz innych organów państwowych: parlamentu, rządu i innych urzędów centralnych. Formalnie jednak nadal jest podmiotem władzy wykonawczej. Jednak najnowsza odsłona konstytucji tak ogranicza jego prerogatywy, że są one nawet mniejsze od uprawnień królowej brytyjskiej.
Do kompetencji szwedzkiego króla zaliczamy zatem:
- reprezentowanie Szwecji wobec innych głów państw i dyplomatów,
- zwierzchnictwo w państwowym Kościele ewangelicko – luterańskim,
- uroczyste otwieranie sesji Riksdagu,
- wręczanie Nagrody Nobla,
- udzielanie rady, zachęcanie i ostrzeganie parlamentu i rządu .
Monarcha ma również prawo do informowania go przez premiera o stanie państwa i najważniejszych pracach rządu. Co ciekawe, król utracił funkcję zwierzchnika sił zbrojnych. Nie ma prawa również do wyznaczania premiera i zatwierdzania nominacji ministrów. Jednakże interesujące jest sformułowanie, które znajdujemy w „Akcie o formie rządu” mówiące, że król nie ponosi odpowiedzialności za swoje czyny.
Obecnie na tronie szwedzkim zasiada Karol XVI Gustaw. Wywodzi się on z dynastii Bernadotte, której założycielem był marszałek Francji Jean-Baptiste Jules Bernadotte – późniejszy Karol XIV Jan.
Parlament
Parlament szwedzki zwany Riksdagiem jest jednoizbowy. Chociaż do 1969 roku był dwuizbowy, a do 1866 czterostanowy.
Wybory do Riksdagu są
- powszechne,
- równe,
- bezpośrednie,
- tajne.
Kadencja parlamentu trwa 4 lata, choć jeszcze do 1994 roku trwała tylko 3 lata. Kandydaci na posłów rywalizują o 349 miejsc w Riksdagu. 310 mandatów pochodzi z okręgów, a 39 z krajowych list partyjnych. Ta druga grupa mandatów rozdzielana jest między partie, które dostały się do Riksdagu po przekroczeniu wymaganego progu 4% głosów w skali państwa. Partie, które nie uzyskały tych 4%, ale w jednym z okręgów zdobyły 12% głosów również mogą mieć swoich posłów w parlamencie, ale nie mogą uczestniczyć w rozdziale drugiej grupy mandatów.
Deputowani są wybierani wg zmodyfikowanego, proporcjonalnego systemu wyborczego Saint – Lague. Obywatele, którzy ukończyli 18 lat uzyskują zarówno prawo wyborcze bierne jak i czynne .
Charakterystyczne dla szwedzkiego parlamentu jest funkcja varamena, czyli zastępcy. Każdy poseł ma swojego zastępcę, co umożliwia przejęcie jego funkcji przez varamena, w sytuacji, gdy nastąpiła nawet krótka niemożność pełnienia obowiązków przez danego deputowanego . Varamen musi pochodzić z tej samej partii, co jego poseł.
Riksdag jest głównym organem władzy w państwie. Posiada funkcję ustawodawczą i kontrolną. Dodatkowo jego pozycję wzmacnia wyłączne prawo do zmiany konstytucji i jej interpretacji. Szwedzi mimo, że szanują ustawę zasadniczą, nie przywiązują dużej wagi do bezwzględnego przestrzegania jej. Ustawy wydawane przez Riksdag mogą być dalekie od zgodności z konstytucją. Dlatego też, w Szwecji nie istnieje coś takiego jak Trybunał Konstytucyjny. Taki stan rzeczy nazywamy dualizmem konstytucyjnym w traktowaniu ustawy zasadniczej . Jeśli chodzi o wspomnianą zmianę konstytucji to, aby ją przeprowadzić, Riksdag musi ogłosić bezwzględną większością głosów dwie identyczne uchwały, przy czym muszą je oddzielać wybory parlamentarne. Z tymi wyborami można przeprowadzić referendum konstytucyjne. Aby je przeprowadzić wystarczy jedynie zgłoszenie wniosku przez 1/10 ogółu posłów i przyjęcie go przez 1/3. Jeśli obywatele opowiedzą się przeciw zmianie, parlament nie może podjąć drugiej uchwały. Jeżeli obywatele będą za, procedura zmiany konstytucji jest kontynuowana przez nowo-wybrany Riksdag .
Kiedy jest już wybrany nowy parlament, powstaje Komitet Weryfikacji Wyborów, gdzie może być zaskarżone: nieprawidłowe przeprowadzenie elekcji. W jej skład wchodzi:
- przewodniczący (zostaje nim sędzia lub były sędzia, który nie może być równocześnie deputowanym)
- 6 członków .
Inną ciekawą funkcją w Riksdagu jest talman. Talman stoi na czele parlamentu. Do jego funkcji należy: wyznaczanie premiera, powierzanie mu misji tworzenia rządu, interpretacja parlamentarnych procedur, ustalanie kolejności zabierania głosu przez posłów. Talman musi pozostać bezstronny, więc nie głosuje i nie przemawia w imieniu swojej partii. Talman razem ze swoimi zastępcami, przewodniczącymi frakcji, szefem kancelarii Riksdagu tworzy Radę Przewodniczących, która ma duży wpływ na procesy ustawodawcze .
Riksdag powołuje również czterech ombudsmanów m.in. do
- spraw sprawiedliwości,
- wojskowych,
- ochrony konsumentów.
Ich główne zadanie to egzekwowanie odpowiedzialności rządu przed parlamentem. I tak ombudsman do spraw sprawiedliwości czuwa, aby ustawy były przestrzegane przez organy państwowe (z wyjątkiem rządu). Informacje o nadużyciach przekazuje opinii publicznej. Ombudsman do spraw wojskowych zajmuje się kontrolą przestrzegania ustaw ze sfery obronności: pełnienia służby wojskowej i funkcjonowania sił zbrojnych. Z kolei ombudsman do spraw ochrony konsumentów czuwa nad interesami kupujących, aby sprzedający przestrzegali prawa, dbali o jakość oferowanych produktów i byli uczciwi w kwestii cen. Interesy szwedzkiego konsumenta są naprawdę chronione.
Oprócz ombudsmanów Riksdag powołuje również gubernatora Banku Szwecji, talmana, szefa kancelarii, sekretarza Riksdagu i przewodniczących stałych i specjalnych (ad hoc) komisji . Parlament powołuje również Doradczą Radę ds. Zagranicznych składającą się z
- 9 deputowanych,
- talmana
- króla.
Jest to organ, który zajmuje się, jak nazwa wskazuje, doradzaniem i kontrolą podmiotów zajmujących się prowadzeniem polityki zagranicznej. Wspomniane stałe komisje mają dużą autonomię. Są wybierane na podstawie układu sił partyjnych w parlamencie. Ich kompetencje to: opiniowanie projektów ustaw i uchwał przedłożonych później Riksdagowi. Komisje to miejsce dyskusji z udziałem ekspertów i ministrów, które krystalizują ostatecznie kształt i treść przyszłej ustawy.
Jeśli chodzi o przedterminowe rozwiązanie parlamentu, to może ono nastąpić w dwóch przypadkach. W pierwszym musi zostać czterokrotnie odrzucona, przedłożona przez talmana kandydatura nowego premiera. W drugim, gdy rząd w ciągu tygodnia od uchwalenia wotum nieufności (istniejący w Szwecji dopiero od 1969) zarządzi nowe wybory.
Rząd
Rząd sprawuje władzę wykonawczą i ustawodawczą, oraz składa się z premiera i powołanych przez niego ministrów. W Szwecji istnieją dwie kategorie ministrów. Pierwsza to ministrowie kierujący określonymi ministerstwami, a druga to ministrowie bez teki (tzw. radcy konsultanci). Ministerstwa nie są zbyt rozbudowane. Posiadają tylko funkcję kierowniczą i przygotowawczą ustaw, ponieważ istnieją obok nich rozbudowane urzędy centralne. Ich urzędnicy są apolityczni i dobrze wykształceni. Zadaniem tych urzędów jest bieżące zarządzanie. Taki stan rzeczy nazywamy dualizmem administracji rządowej. Dzięki niej zwiększa się sprawność działania instytucji państwowych. Wyjątkiem od tej zasady jest Ministerstwo Spraw Zagranicznych, które jako jedyne łączy funkcje kierowania i zarządzania.
Premierem rządu zostaje zawsze przywódca partii rządzącej, choć nie zawsze większościowej, gdyż w Szwecji istnieje zasada szwedzkiego parlamentaryzmu mniejszościowego. Jej fenomen polega na tym, że możliwe są rządy partii, która w Riksdagu jest mniejszością. Wynika ona z pragmatyzmu Szwedów skłonnych do kompromisu i przedkładania interesu państwa nad interesem partyjnym. Z tej zasady często korzystała SAP.
Premiera powołuje talman. Propozycję przedstawia Riksdagowi. Jeżeli zostanie ona czterokrotnie odrzucona przez parlament, procedurę powołania premiera przeprowadza się dopiero po nowych, zarządzanych wyborach. Jak już wspomniałam wcześniej w Szwecji istnieje instytucja wotum nieufności. Jeśli otrzyma je premier, do dymisji musi podać się cały rząd, to powoduje m.in. niezwykle silną pozycję premiera w Radzie Ministrów. W Szwecji zdarzają się często długoletnie rządy jednego premiera. Dobrym przykładem jest T. Erlander, który rządził w latach 1946 – 1969 .
Rząd oprócz odpowiedzialności przed Riksdagiem, ponosi również odpowiedzialność konstytucyjną. W Szwecji istnieje Komisja Konstytucyjna Riksdagu, która sprawdza, czy rząd jest praworządny i czy kieruje się w swojej polityce interesem Królestwa.
Rząd powołuje również własnych ombudsmanów, ale mają oni inne uprawnienia i zadania od ombudsmanów parlamentarnych. Powołani przez rząd zajmują się kontrolą przestrzegania prawa w określonych sferach życia publicznego. Rząd powołuje również Kanclerza Sprawiedliwości, którym zostaje wybitny prawnik. Jego główny cel to ochrona interesów państwa. Zajmuje się również kwestiami wolności prasy. Oprócz tego jest reprezentantem rządu w sporach cywilno – prawnych.
Obecnie premierem jest Goran Persson. Stoi na czele rządu mniejszościowego zależnego od głosów Zielonych i komunistów. Obecny rząd składa się z premiera i 22 ministrów. Wśród nich jest wiele kobiet.
System partyjny
W latach powojennych w życiu politycznym Szwecji dominowała jedna partia: Szwedzka Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza (SAP), która nieprzerwanie sprawowała władzę od 1932 do 1976 roku, kiedy przegrała wybory. Drugą porażkę poniosła w 1991 roku, ale następne wybory w latach 1994, 1998 i 2002 przyniosły jej powrót do władzy. Jak więc widać partia ta zdecydowanie dominuje w życiu politycznych Szwecji.
SAP powstała w 1889 roku. Większość jej członków to działacze związków zawodowych. SAP jest zwolenniczką państwa opiekuńczego, popiera silny wpływ państwa na gospodarkę i równość społeczną. SAP przywiązuje również wagę do równouprawnienia kobiet. W rezultacie w Szwecji udział kobiet w wybieralnych organach politycznych dochodzi często do 50%.
Skrajnie lewicową partią jest Partia Lewicy (VP) utworzona w 1990 jako sukcesorka komunistów. Mimo swego radykalizmu, akceptuje parlamentarną drogę do socjalizmu.
Inną znaczącą partią jest Umiarkowana Partia Koalicyjna (MSP). Ugrupowanie to odwołuje się do wartości konserwatywnych. Członkowie tej partii są zwolennikami monarchii, ścisłych związków z Kościołem, zmniejszenia zakresu świadczeń socjalnych i obniżenia podatków. Reprezentuje interesy wielkiego kapitału.
Kolejna ważna partia to Partia Liberalna (FP), która jest zwolenniczką „socjalnego liberalizmu”. Podobnie jak konserwatyści są przeciwnikami interwencjonizmu państwowego i rozrastania się systemu świadczeń socjalnych. W 2002 liberałowie w wyborach odnieśli spory sukces, uzyskując poparcie 13,3% głosujących.
Należy wspomnieć również o Partii Centrum, która jest ugrupowaniem centrolewicowym, reprezentującą interesy farmerów i drobnej przedsiębiorczości. Trzeba również powiedzieć o Partii Chrześcijańsko – Demokratyczna (KdS), która określa siebie mianem centrum, alternatywą dla lewicy i prawicy. W ostatnich wyborach do parlamentu weszli również Zieloni, dla których priorytetem jest oczywiście ochrona środowiska.
Jak więc widać system partyjny Szwecji bogaty jest w partie, ale dominuje w nim zdecydowanie jedna z nich – SAP, która jedynie co kilka kadencji Riksdagu traci władzę. Ostatni raz ją straciła w 1991, kiedy koalicję utworzyły MSP, CP, FP i KdS.
Język
Oficjalnym językiem Królestwa Szwecji jest język szwedzki (svenska), język z grupy skandynawskiej języków germańskich; używany przez 9 mln ludzi: w Szwecji (7,8 mln) i Finlandii (300 tys.) jest tam językiem urzędowym. Odrębny język już od VIII wieku, najstarsze zabytki językowe pochodzą z XII wieku. Powstanie nowoczesnego języka szwedzkiego datuje się na rok 1526, kiedy to wydano szwedzkie tłumaczenie Biblii. W zasadzie nie ma większych wątpliwości co do tego, że język szwedzki jest oficjalnym językiem tego państwa, jednak wraz z ustawowym wprowadzeniem języków mniejszości (fińskiego, tornedalsko-fińskiego, lapońskiego, języka Romów i jidisz) 1 kwietnia 2000 sprawa stwierdzenia oficjalności języka szwedzkiego stała się tematem dyskusji.
Większość Szwedów, zwłaszcza tych poniżej 50 lat, nie ma większych trudności w rozumieniu i mówieniu po angielsku. Wynika to ze związków handlowych tego kraju, popularności wycieczek zagranicznych oraz z tego, że większość programów telewizyjnych i filmów nadawana jest z napisami, a nie z dubbingiem czy lektorem. Język angielski jest zwykle nauczany począwszy od czwartej klasy szkoły podstawowej. Wielu uczniów bierze także lekcje innych języków, najczęściej francuskiego, niemieckiego lub hiszpańskiego.
- Astrid Lindgren
- Dag Hammarskjöld
- Gustaw II Adolf
- Gustaw III
- Gustaw IV Adolf
- Johann Gyllenstierna
- Alfred Nobel
- August Strindberg
- Królowa Krystyna
- Carl von Linné
- Anders Celsius
- Carl Milles
Zobacz też
- Szwedzi
- hymn państwowy, godło Szwecji, flaga Szwecji
- chronologiczne listy: szwedzkich królów i szwedzkich premierów
- polsko-szwedzkie stosunki w latach II wojny światowej
- Dagen H
- Allemansrätten
Linki zewnętrzne
- [http://sv.wikipedia.org Wikipedia w języku szwedzkim]
- [http://www.royalcourt.se Strona internetowa monarchii szwedzkiej]
- [http://www.riksdagen.se Strona internetowa szwedzkiego Parlamentu]
- [http://www.sweden.gov.se Strona internetowa szwedzkiego rządu]
- [http://www.ud.se Strona internetowa szwedzkiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych]
- [http://www.eukomm.se Strona internetowa szwedzkiego Przedstawicielstwa KE]
- [http://www.si.se Strona internetowa Instytutu Szwedzkiego]
- [http://webcam.deili.info/pl,1,39 Webcam-Kamery Internetowe Online w Szwecji]
- [http://www.szwecja.pl Serwis o Szwecji]
- [http://forum.szwecja.pl Forum Szwecja.pl]
Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej
Kategoria:Rada Nordycka
!
als:Schweden
zh-min-nan:Sverige
[[got:
FinlandiaFinlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.
Rosją
Rosją
Rosją
Rosją
- PKB: 36550 € na mieszkańca
- Stopa bezrobocia: 8,9%
- Średnia długość życia: mężczyźni 75 lat, kobiety 81 lat
- Podział administracyjny: 6 prowincji
- Największe miasta: Helsinki 1 mln, Tampere 270 tys., Turku 260 tys., Oulu 125 tys., Lahti 115 tys., Kuopio 110 tys., Pori 104 tys., Jyväskylä 83 tys., Kotka 67 tys.
Geografia
Większość powierzchni kraju stanowią niziny z młodą rzeźbą polodowcową. Naturalne zachodnie i południowe granice Finlandii wyznaczają Zatoka Botnicka i Zatoka Fińska, pomiędzy którymi rozciąga się poprzecinane ciągami wzniesień morenowych Pojezierze Fińskie z 60 tys. jezior. Jeziora zajmują 188 tys km², bardzo liczne są bagna i torfowiska. W środkowej części kraju ukształtowanie terenu ma cechy południowych pojezierzy i leżących na północ wyżyn. Na północ od Koła Podbiegunowego rozciąga się Laponia Fińska, która stanowi przedgórze Gór Skandynawskich, w których znajduje się najwyższy punkt kraju, szczyt Haltiatunturi 1 328 m n.p.m.. Najniższym punktem jest
wybrzeże Morza Bałtyckiego (0 m n.p.m.). Linia wybrzeża typu szkierowego, jest silnie rozwinięta, z dużą ilością małych wysepek. Lasy zajmują 69% powierzchni kraju, co stanowi najwyższy odsetek w Europie.
- Długość granic lądowych - 2628 km
- z Rosją - 1313 km
- ze Szwecją - 586 km
- z Norwegią - 729 km
Polityka
Finlandia jest republiką półprezydencką.
Głową państwa jest prezydent (od 2000 roku urząd ten sprawuje Tarja Halonen), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję. W kompetencjach prezydenta zawiera się, między innymi, mianowanie premiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych.
Parlament (Eduskunta) jest wybierany przez społeczeństwo na czteroletnią kadencję i liczy 200 osób.
Rząd (Rada Państwa)
Konstytucja
W skład konstytucji wchodzi pięć ustaw konstytucyjnych:
- Akt o Formie Rządu (1919)
- Akt o prawie parlamentu do badania zgodności z prawem czynności urzędowych Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Ombudsmana (1922)
- Akt o Parlamencie (1928)
- Akt o Trybunale Stanu (1922)
- Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich (1951)
Partie polityczne
Partia Centrum
Ustrój terytorialny Ma charakter dwustopniowy. Finlandia podzielona jest na 6 prowincji (na czele każdej stoi gubernator wyznaczany przez prezydenta) i 455 gmin.
Gospodarka
Kraj przemysłowo-rolniczy. Wydobywa się rudy miedzi, cynku, żelaza, chromu i niklu. Podstawowe gałęzie przemysłu, to przemysł:
- drzewny i celulozowo-papierniczy
- metalowy
- maszynowy
- hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych.
Rolnictwo to przede wszystkim:
- hodowla bydła typu mlecznego, a na północy reniferów
- leśnictwo.
Historia
Pierwsze plemiona przybyłe z południa zasiedliły Finlandię około 9000 roku p.n.e.
Północ została zasiedlona znacznie później przez Pralapończyków. Około 4000 roku p.n.e. rozwinęły się kultury wypalające i używające ceramiki. Z terenów nadbałtyckich zaczęły napływać ludy uprawiające ziemię. Ich potomkami są dzisiejsi Finowie. W III tysiącleciu p.n.e. zaczął się rozwijać handel ze Szwecją. Do użytku weszły łodzie żaglowe. Około 1600 roku p.n.e. rozpoczęła się w Finlandii epoka brązu. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że istniała wtedy rozwinięta kultura. Około 500 roku p.n.e. zaczęła się epoka żelaza. Na początku I tysiąclecia n.e. na teren Finlandii przybyły plemiona współczesnych Finów. Nowo przybyła ludność wymieszała się z miejscową i zaczęła wypierać Saamów na północ, którzy zamieszkiwali Laponię i Kainuu od prehistorii.
W VII-VIII wieku na nowo zaczął się rozwijać intensywny handel, któremu nie zagrozili wikingowie. Ok. 750 roku założyli miasto Ładoga i rozpoczęli handel z Waregami. W X wieku na terenie kraju powstały 3 księstwa: Varsinais-Suomi (Finlandia właściwa) na południu, Hame na pojezierzu i Karjala (Karelia) na wschodzie. Mimo że księstwa pomagały sobie wzajemnie, nie tworzyły jednego państwa. W XI wieku Wyspy Ahvenanmaa (Wyspy Alandzkie) przyjęły chrześcijaństwo. Tam powstały pierwsze kościoły romańskie. Zarówno Księstwo Nowogrodzkie, jak i Szwecja chciały uczynić Finlandię swoją sferą wpływów. W 1154 Eryk IX, król Szwecji podjął wyprawę w celu schrystianizowania Finlandii. Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. W następnych latach Szwedzi stopniowo chrystianizowali kraj. Z tego okresu pochodzą pierwsze wzmianki o mieście Turku (Åbo), które od początku średniowiecza było stolicą. Lokalnym arystokratom nadano prawa szlacheckie, a w 1284 roku kraj został nazwany Księstwem Finlandii.
Na wschodzie Finlandię próbowało podbić Księstwo Nowogrodu. Ostatecznie granice wyznaczono w 1323 roku traktatem w Pahkinasaari, na mocy którego większość kraju miała znajdować się pod panowaniem Szwecji. W 1362 roku król Haakon nadał Finom prawo w wyborze szwedzkiego króla. Dwa lata później na tronie Szwecji zasiadł Albrecht Meklemburski, który ograniczył prawa Finów narzucając m.in. pańszczyznę. Po 10 latach zamieszek i powstań Albrecht został zdetronizowany, a nowy król Grip był zmuszony przywrócić Finom dawne prawa. W 1397 roku Szwecja, Norwegia i Dania podpisały unię kalmarską, która obowiązywała do 1523 roku.
XV wiek był raczej okresem pokoju i nie dochodziło do wojen. Ten stan zmienił się pod koniec wieku kiedy Księstwo Moskiewskie podbiło Nowogród, stając się zagrożeniem dla kraju. W 1495 roku słabiej uzbrojone oddziały fińskie pokonały armię rosyjską pod Viipuri (Wyborg), co uznano za cud.
XVI wiek był najlepszym okresem dla Finlandii. Miasta zaczęły się rozwijać dzięki handlowi. W 1527 roku w wyniku reformacji kraj odszedł od katolicyzmu, co obyło się bez rozlewu krwi. W tym okresie zaczęło się rozwijać fińskie piśmiennictwo. Przetłumaczono Biblię, najpierw na język szwedzki (w 1526), później na fiński (w 1548). W 1558 roku Księciem Finlandii został przyszły król Szwecji Jan III Waza. Był przez Finów bardzo lubiany, ponieważ sam mówił po fińsku i był orędownikiem fińskiej niepodległości. Szwedzki parlament był tym zaniepokojony. Gdy w 1562 roku książę zaatakował Inflanty, szwedzki parlament skazał go na śmierć. Jednak został ostatecznie ułaskawiony. W 1570 kraj zaatakowali Rosjanie. W ten sposób zaczęła się trwająca 25 lat wojna, zwana "czasem długiego gniewu". W 1595 roku podpisano pokój w Tayssina. W 1584 Finlandia została Wielkim Księstwem. Pod koniec XVI wieku w kraju wybuchały bunty i powstania przeciwko Szwedom i Rosjanom.
Na początku XVII wieku kraj pogrążony był w zapaści gospodarczej, a szlachta emigrowała do Szwecji. Jednak w 1617 roku Karjala (Karelia) została przyłączona do Szwecji. Sytuacja pogarszała się do 1637 roku kiedy gubernatorem został Per Brahe. Założył on wiele szkół i uniwersytet w 1640 roku. Pod koniec jego służby w 1654 roku nastąpiła duża poprawa w kraju.
W 1696 roku wybuchła zaraza. Fakt, że Szwecja nie udzieliła Finlandii żadnej pomocy, obudził w Finach poczucie odrębności od Szwecji.
W 1700 roku Daniel Juslenius opublikował dzieło Aboa Vetus Et Nova, w którym pisał o konieczności oderwania się od Szwecji. W latach 1700-1721 trwała III wojna północna, zwana "wielkim gniewem". W ostatnich 8 latach wojny Finlandia znajdowała się pod okupacją rosyjską. W 1721 roku podpisano traktat w Uusikaupunki, na mocy którego Karjala wracała do Rosji. Nieudolność wojsk szwedzkich wywoływała niezadowolenie wśród Finów. W 1743 roku Szwecja utraciła dalsze ziemie na rzecz Rosji. Okres mniejszego gniewu zakończył pokój podpisany w Turku. W XVIII wieku niezadowolenie potęgowało usunięcie języka fińskiego w urzędzie i szkolnictwie.
XVIII wiek]
W 1807 roku Rosjanie ponownie zaatakowali Finlandię. Szwecja ostatecznie utraciła ten kraj na rzecz Rosji po podpisaniu pokoju w Hamina w 1809 roku. Finlandii nadano pełną autonomię. Kraj był ważnym punktem strategicznym dla Rosji. W 1812 roku przeniesiono stolicę z Turku do Helsinek. W 1828 roku założono uniwersytet w nowej stolicy. W następnych latach zaczęto zwoływać fiński parlament zwany Eduskunta. W 1835 roku wydano epos narodowy Kalevala, którego autorem jest Elias Lonnrot. Od tego czasu wytworzyły się dwie grupy w kraju: fennomanów i svennomanów. Przywódcą fennomanów został Wilhelm Snelmann. W 1858 wprowadzono jeden język urzędowy: fiński na terenach gdzie przeważała ludność mówiąca tym językiem (czyli prawie w całym kraju). W 1860 roku jako walutę narodową wprowadzono markę fińską. Pod koniec XIX wieku Finlandia miała tak szeroką autonomię, że niewiele różniło ją od niepodległych krajów.
Gdy Jean Sibelius skomponował w 1899 roku utwór Finlandia, który poważnie zaniepokoił władze rosyjskie. Finowie chcieli odzyskać niepodległość. Car Mikołaj II rozpoczął rusyfikację kraju i odebrał mu autonomię. Spowodowało to prawdziwą rewolucję. Ciągle wybuchały strajki i zamieszki. W 1905 Rosja była zmuszona przywrócić Finlandii autonomię. W 1910 roku w Tampere Lenin po raz pierwszy spotkał się ze Stalinem, co miało wpływ na przyszłość Rosji. W 1912 roku car Mikołaj II pozwolił Rosjanom na osiedlanie się w Finlandii i nadał im status równy rdzennej ludności. Panowanie rosyjskie potrwało jeszcze zaledwie kilka lat. W 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Kraj znalazł się pod okupacją niemiecką, z obietnicą całkowitej autonomii. Wreszcie 6 grudnia 1917 roku Finlandia proklamowała niepodległość.
Pierwszy prezydent został wybrany dwa lata później. Był nim Kaarlo Juho Stahlberg. W 1920 roku Finlandia zajęła port w Petsamo (ros. Pieczenga), uzyskując w ten sposób dostęp do Morza Arktycznego. W 1921 roku ustalono status wysp Ahvenanmaa (Wyspy Alandzkie). Miały one uzyskać szeroką autonomię. W latach 20. fińska gospodarka rozwijała się dobrze. W 1929 roku na świecie zaczął się wielki kryzys. Nie ominął on również Finlandii, chociaż jego skutki nie były tak dotkliwe jak w innych krajach. W latach 30. powstał ruch Lappowców (od fińskiej miejscowości Lappo).
W 1939 roku w listopadzie Armia Czerwona zaatakowała Karjalę, rozpoczynając wojnę zimową 1939-1940). Stalina bardzo zdziwił zacięty opór stawiany przez znacznie słabszych Finów, jednak w marcu 1940 Finlandia poprosiła o pokój. Utraciła 36 000 km2 (10%) swoich ziem, które w dodatku były bogate w surowce naturalne, jednak kraj zachował niepodległość. W 1941 roku wojska fińskie sprzymierzone z Hitlerem odbiły Karjalę i posunęły się znacznie w głąb ZSRR (w Finlandii tzw. wojna kontynuacyjna), jednak marszałek Mannerheim był sceptyczny co do dalszej walki. W 1944 Finlandia była zmuszona do kapitulacji i przystąpienia do wojny po stronie ZSRR przeciwko Niemcom (tzw. wojna lapońska).
Po II wojnie światowej prezydentem został Carl Gustaf Mannerheim (głównodowodzący armią fińską w trakcie wojen z ZSRR), a po 1946 - Juho Kusti Paasikivi. W 1952 roku odbyły się igrzyska olimpijskie w Helsinkach. Po utracie Karjali i Petsamo, głównym partnerem gospodarczym Finlandii został ZSRR. Kraj pozostał jednak politycznie niezależny od komunistów (stąd pochodzi pojęcie "finlandyzacja"), choć jako w jedynym kraju Europy Zachodniej wchodzili oni w skład rządu.
W 1975 roku podpisano w Helsinkach traktat KBWE. W latach 70. rozsądna polityka Urho Kekkonena sprzyjała rozwojowi gospodarki.
W 1991 na skutek rozpadu ZSRR rozpoczął się trwający kilka lat kryzys gospodarczy. Bezrobocie wzrosło do 18%. Pod koniec lat 90. sytuacja się poprawiła. W 1995 roku Finlandia przystąpiła do Unii Europejskiej. W 2000 prezydentem Finlandii została Tarja Halonen. Wtedy przyjęto też nową konstytucję. W 1998 roku Finlandia zakwalifikowała się do strefy euro i w 2002 roku przyjęła nową walutę. Obecnie jest jednym z najbogatszych państw świata.
Galeria
Grafika:Aleksanterinkatu Helsinki-2.jpg|Helsinki
Image:Kauppakeskus Forum Helsinki2.jpg|Helsinki
Image:Pict0434.jpg|Helsinki
Image:Turku castle.jpg|Turku
Grafika:Lahti-stadion.jpg|Lahti
Grafika:Jyvaskyla bridge.jpg|Jyväskylä
Grafika:Christmas celebration in Rovaniemi.jpg|Rovaniemi
Grafika:Alaruokanentheo.jpg|Rovaniemi
Kultura
Fińscy laureaci Nagrody Nobla:
- Frans Sillanpää (1939) (literatura)
- Artturi Virtanen (1945) (literatura)
- Ragnar Granit (1967) (medycyna)
Znani Finowie
- Janne Ahonen (1977-)
- Mikael Agricola (1508-1555)
- Akseli Gallen-Kallela (1865-1931)
- Matti Hautamaeki (1981-)
- Mika Häkkinen (1968-)
- Hemming (1290-1366)
- Tove Jansson (1914-2001)
- Kyosti Kallio (1873-1940)
- Aki Kaurismaki (1957-)
- Urho Kekkonen (1900-1986)
- Elias Lonnrot (1802-1884)
- Carl Gustaf Mannerheim (1867-1951)
- Mikael Niemi (1959-)
- Paavo Nurmi (1898-1976)
- Matti Nykaenen (1963-)
- Juho Kusti Paasikivi (1870-1956)
- Johan Runeberg (1804-1877)
- Kimi Räikkönen (1979-)
- Jean Sibelius (1865-1957)
- Johan Wilhelm Snellman (1806-1881)
- Kaarlo Juho Stahlberg (1865-1952)
- Linus Torvalds (1969-)
- Arturri Virtanen (1895-1973)
- Mika Waltari (1908-1979)
- Ville Hermanni Valo (1976-)
- Tarja Turunen (1977-)
- Tarja Halonen (1943-)
Zobacz też
- Jokamiehenoikeus - prawo do korzystania z natury
Linki zewnętrzne
- [http://virtual.finland.fi Wirtualna Finlandia]
- [http://www.aurinko.krap.pl/cms/ Aurinko czyli kFINtesencja wszystkiego co fińskie - jedna z najlepszych stron polskich o Finlandii]
- [http://www.terve.pl Historia Finlandii, wirtualna podróż, zbiór bajek lapońskich i wiele innych informacji]
Kategoria:Finlandia
kategoria:Rada Nordycka
Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej
zh-min-nan:Suomi
[[got:
Jan Mayen
- Jan Mayen - grzbiet śródoceaniczny (Ocean Arktyczny)
- Jan Mayen - wyspa w Arktyce
SvalbardSvalbard (z norweskiego svalbard = 'zimny brzeg') – grupa wysp arktycznych położonych na północ od Półwyspu Skandynawskiego (
74°-81° N, 10°-34° E).
Wyspy te tworzą odrębną, najdalej na północ położoną prowincję Norwegii. Stolicą Svalbardu jest osiedle górnicze Longyearbyen.
Longyearbyen
Wyspy zajmują powierzchnię 62,1 tys. km² i obejmują Spitsbergen oraz wyspy: Niedźwiedzią, Białą i Króla Karola.
Zamieszkuje je 2,8 tys. osób (2003 CIA), Norwegów, Rosjan i Ukraińców, związanych głównie z eksploatacją złóż węgla kamiennego.
Wyspy te znane już były Wikingom, a ponownie odkryte zostały w 1596 roku przez holenderskiego odkrywcę Willema Barentsa. Były znaczącym ośrodkiem wielorybnictwa i myślistwa. Od końca XVIII wieku wyspy wykorzystywane były jako baza ekspedycji na biegun północny. Początek XX wieku przyniósł odkrycie znaczących złóż węgla. Na mocy umów międzynarodowych z 1920 wyspy te pozostały własnością Norwegii. Umowy te zagwarantowały jednocześnie prawo do eksploatacji występujących tu kopalin państwom-sygnatariuszom. Obecnie eksploatację węgla prowadzi Norwegia i Rosja.
Największe osiedla ludzkie:
- Longyearbyen 1,5 tys.
- rosyjskie osiedle Barentsburg (Баренцбург) 0,6 tys.
- Bjørnøya
- rosyjskie osiedle Grumant (Грумант)
- Isfjord radio
- Ny-Ålesund
- rosyjskie osiedle Pyramiden (Пирамида) (opuszczone w roku 2000)
- Sveagruva
Linki zewnętrzne
- [http://www.spitsbergen.cjb.net/ Zdjęcia z Spitzbergenu/Svalbardu]
- [http://www.svalbard-images.com Svalbard Images] mapy i fotografie ( po angielsku )
-
ko:스발바르 제도
ja:スヴァールバル諸島
Wyspa BouvetaWyspa Bouveta (ang. Bouvet Island, norw. Bouvetøya) – należąca do Norwegii bezludna wulkaniczna antarktyczna wyspa na południowym Atlantyku w kierunku południowo-zachodnim od Przylądka Dobrej Nadziei.
Geografia
Przylądka Dobrej Nadziei
Wyspa Bouveta ( 54°26' S , 3°24' E ). Jej powierzchnia wynosi 58.5 km² i jest prawie cała pokryta przez lodowce. Brak portu, statki muszą zakotwiczać z dala od brzegu. Lodowce z grubych warstw lodu tworzą wysokie urwiska spływające do morza albo na czarne plaże wulkanicznego piasku. Również 29.6 km linii brzegowej jest często otoczone przez lodowy pak. Najwyższym punktem na wyspie jest Olavtoppen, który sięga do 780 m n.p.m..
Wyspa Bouveta jest uważana za najbardziej samotną wyspę świata. Najbliższym lądem jest Ziemia Królowej Maud na Antarktydzie, ponad 1,600 km daleko na południu.
Historia
Wyspa Bouveta była odkryta 1 stycznia 1739 przez Jean Baptiste Charles Bouvet de Lozier, który dowodził francuskimi statkami Aigle i Marie. Jednak położenie wyspy nie zostało dokładnie ustalone bo Bouvet tego nie zbadał więc pozostało niejasnym czy to była wyspa czy część kontynentu.
Wyspa nie była odwiedzana aż do 1808, kiedy to zawitał tam statek wielorybniczy dowodzony przez niejakiego Lindsaya, ale nikt nie wyszedł na ląd. Pierwsze pomyślne zbliżenie do lądu nastąpiło w 1822, kiedy kapitan Morrell pomyślnie wylądował polując na foki. W 1825 niejaki kapitan Norris lądował na wyspie nazwanej odtąd Wyspą Liverpool i przyłączył ją dla Wielkiej Brytanii. W 1898 niemiecka wyprawa Carla Chuna, płynąca statkiem Valdivia dotarła do wyspy, ale nie wysadziła załogi. Pierwszy dłuższy pobyt na wyspie miał miejsce w 1927, kiedy to norweska załoga przebywała na niej około miesiąca co stało się powodem terytorialnych pretensji Norwegii względem wyspy. Wielka Brytania zrzekła się praw do wyspy na rzecz Norwegii w następnym roku.
W 1971, Wyspa Bouveta i otaczjące ją wody terytorialne zostały ogłoszone rezerwatem przyrody. Wyspa nie jest zamieszkana, istnieje tu jedynie zautomatyzowana stacja meteorologiczna, umieszczona przez Norwegów w 1977.
Bouveta
ja:ブーベ島
Antarktyda
Antarktyda – kontynent o powierzchni około 14 mln km2 znajdujący się na półkuli południowej Ziemi, w rejonie koła podbiegunowego. Według teorii tektoniki płyt, Antarktyda z terenów równikowych przemieściła się w ciągu milionów lat na obecny obszar i tu się zatrzymała.
Praktycznie w całości pokryta jest lądolodem o grubości do 3500 metrów. Lądolód nazywany jest Antarktyką.
Antarktyda była jedynym niezamieszkałym przez ludzi z czasów prehistorii kontynentem. Na jej obrzeżach żyją pingwiny, foki, a w wodach przybrzeżnych wieloryby.
Aktualnie jest obszarem badań i miejscem turystyki ekstremalnej.
Największe skupisko ludzi - amerykańska baza McMurdo. Istnieje przynajmniej kilkanaście baz sponsorowanych przez różne kraje, m.in. przez Polskę. Na biegunie południowym jest również usadowiona baza amerykańska.
wieloryb
O dotarcie do bieguna rywalizowali na przełomie XIX i XX wieku badacze Robert Falcon Scott i Roald Amundsen. Ostatecznie wygrał Norweg Amundsen przy wykorzystaniu psich zaprzęgów (również jako posiłek).
Antarktyda jest najbardziej zachmurzonym kontynentem. Rocznie przypada tylko około 100 dni bezchmurnych. Istnieje tam również zjawisko nocy polarnej, która pogrąża cały kontynent w otchłani mrozu. Zanotowano temperatury około -97 stopni Celsjusza (przy -60, -70 zamarza płyn w gałkach ocznych).
Nad południowym biegunem utrzymuje się tzw. dziura ozonowa, czyni to niebezpiecznym długie przebywanie na otwartej przestrzeni.
W roku 2000 Antarktyda miała być podzielona na strefy ekonomiczne państw w pobliżu ich baz i miało rozpocząć się wydobycie zasobów naturalnych tego kontynentu (ropa, węgiel itp.). Traktat przedłużono do 2041 lub 2049 roku.
Zobacz też:
- Odkrycia i badania Antarktydy
- strefy polarne
- Traktat Antarktyczny.
Kategoria:Kontynenty
!
ja:南極大陸
simple:Antarctica
th:ทวีปแอนตาร์กติกา
17 maja
- imieniny: Bruno, Brunon, Falimir, Herakliusz, Paschalis, Sławomir, Weronika, Wiktor i Wiktoriusz.
- Demokratyczna Republika Konga - Święto Wyzwolenia Narodowego
- Norwegia, Nauru - Dzień Konstytucji
- ONZ - Światowy Dzień Telekomunikacji
- 1836 - Wilhelm Steinitz, austriacki szachista (zm. 1900)
- 1870 - Lucjan Rydel, polski poeta i dramatopisarz (zm. 1918)
- 1879 - Semen Petlura, ukraiński polityk i ataman (zm. 1926)
- 1886 - Alfons XIII, król Hiszpanii (zm. 1941)
- 1906 - Jean Gabin, francuski aktor (zm. 1976)
- 1918 - Birgit Nilson, szwedzka sopranistka
- 1961 - Enya, irlandzka piosenkarka
- 1974 - Andrea Corr, irlandzka piosenkarka
- 1510 - Sandro Botticelli, włoski malarz (ur. 1444)
- 1616 - Dymitr Samozwaniec, car moskiewski
- 1727 - Katarzyna I, caryca Rosji w latach 1725 - 1727
- 1940 - Mieczysław Maciejowski, polski generał
- 1981 - Feliks Skubiszewski, polski chirurg (ur. 1895)
- 2004 - Izzedin Sali, iracki działacz polityczny
- 1742 - bitwa pod Chotusicami
- 1814 - Uchwalono konstytucję niepodległej Norwegii.
- 1890 - Pietro Mascagni wystawił w Teatro Costanzi, w Rzymie, operę " Rycerskość wieśniacza".
- 1900 - Zakończyła się obrona Mafekingu.
- 1970 - Thor Heyerdahl wypłynął z Maroka w rejs przez Atlantyk na tratwie z trzciny " Ra II ".
- 1991 - Tim Berners-Lee oficjalnie zaprezentował komitetowi C5 w CERN-ie sposób działania sieci WWW.
maj 17
ko:5월 17일
ja:5月17日
simple:May 17
th:17 พฤษภาคม
Władcy Norwegii
Dynastia z Vestfold
Dynastia Oldenburgów - unia z Królestwem Danii
Dynastia Oldenburgów (linia Holstein-Gottorp) - unia z Królestwem Szwecji
Dynastia Bernadotte
Dynastia Oldenburgów (linia Schleswig-Holstein-Sondenburg-Glüksburg)
Zobacz też
- Władcy Danii
- Władcy Szwecji
- listy władców innych krajów
- Oldenburgowie
Kategoria:Strony przeglądowe
!
ja:ノルウェー君主一覧
Bergen
Bergen to norweskie miasto i gmina leżąca w regionie Hordaland.
Gmina Bergen jest 216. norweską gminą pod względem powierzchni.
Demografia
Według danych z roku 2005 gminę zamieszkuje 239 209 osób, średnio na 1 km² wypada 514,07 osób.
Pod względem zaludnienia Bergen plasuje się na 2. miejscu wśród norweskich gmin.
Edukacja
Według danych z 1 października 2004:
- liczba szkół podstawowych (norw. grunnskolar): 98
- liczba uczniów szkół podst.: 31283
- ośrodek uniwersytecki (Uniwersytet w Bergen): ok. 20.000 studentów.
Władze gminy
Wg danych na rok 2005 roku administratorem gminy (norw. rådmann) jest Arne Mikael Landro, natomiast burmistrzem (norw. ordfører, d. borgermester) jest Herman Friele.
Miasto
Drugie co do wielkości miasto Norwegii, 237 000 mieszkańców(2004). Na styku Morza Północnego i Norweskiego. Nazywane bramą do fiordów. Na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Specyficzny klimat; największa przypadająca na Norwegię amplituda opadów.
Historia
Założone około 1070 roku, przez Olafa III, pod nazwą Bjorgvin. Była to osada rybacko-kupiecka. W XII-XIII w. główny ośrodek polityczny Norwegii (siedziba biskupa, rezydencja królewska, miejsce koronacji). Od połowy XIII w. port o znaczeniu międzynarodowym. W latach 1343-1560 działała tu faktoria niemieckiej Hanzy. Do połowy XIX w. największe miasto i główny port Norwegii. Od 2 połowy XVIII w. także ważny ośrodek zycia naukowego i kulturalnego kraju.
Ekonomia
Obecnie największy port rybacki kraju, duży port handlowy i pasażerski. Jest to drugie, po Oslo, miasto co do znaczenia gospodarczego i wielkości. Rozwnięte są takie gałęzie przemysłu jak:
- stoczniowy
- spożywczy (głównie rybny)
- włókienniczy
- maszynowy
- rafineryjny
Niedaleko znajduje się port lotniczy.
Nauka i kultura
Bergen to ośrodek naukowy i kulturalny. Z wyższych uczelni warto wymienić uniwersytet (założony w 1948) i wyższą szkołę handlową. Ponadto wybudowano konserwatorium, instytut morski, muzea (m.in. Muzeum Historyczne i skansen Gamle Bergen). Corocznie odbywa się tu festiwal muzyczny Festspillene, zapoczątkowany w 1898 przez E. H. Griega.
Zabytki
Liczne kościoły, m.in.: NMP w stylu romańskim (XII, XIII w.), katedra św. Olafa (XII, XVI, XIX w.), kościół Św. Krzyża, zbudowany w stylu renesansowym (XVI w.), oraz również renesansowy kościół Nyrkirken (XVIII w.). Oprócz kościołów warto zwiedzić: ratusz (XVI w.), szpital trędowatych Św. Krzyża (XVI, XVIII w.), brama miejska (XVII w.), zamek Bergenhus (XIII w.), ze słynną salą Haakona IV, wieża Rosenkrantz (XVI w.), pałac Damsgaard (XVIII w.). Ponadto liczne drewniane domy mieszkalne z XVIII w., a wśród nich słynny zespół drewnianej zabudowy Bryggen (dwupiętrowe domy o wąskich fasadach) oraz gmachy uzyteczności publicznej z XIX i XX w. W pobliżu znajduje się drewniany kościół w Fantoft, z XII w.
Siostrzane miasta
- Goteborg, Szwecja
- Turku, Finlandia
- Arhus, Dania
- Newcastle-upon-Tyne, Wielka Brytania
- Seattle, stan Waszyngton, Stany Zjednoczone
- Asmara, Erytrea
Zobacz też
- Hordaland
- gminy Norwegii
- podział administracyjny Norwegii
Linki zewnętrzne
- strona o Bergen (jęz. angielski)- http://www.bergen.kommune.no/info/world_heritage_city.html
- strona turystyczna (jęz. angielski)- http://www.bergen-guide.com
- strona w jęz. norweskim- http://home.online.no/~olhov/dauen.html
Źródła
- dane liczbowe: [http://www.ssb.no Statistisk sentralbyrå]
- dane adresowe i dotyczące władz: [http://www.kommunenokkelen.no Kommunenøkkelen]
Bergen
Bergen
ja:ベルゲン
Stavanger
Stavanger to norweskie miasto i gmina leżąca w regionie Rogaland.
Gmina Stavanger jest 407. norweską gminą pod względem powierzchni.
Demografia
Według danych z roku 2005 gminę zamieszkuje 113 991 osób, średnio na 1 km² wypada 1 627,51 osób.
Pod względem zaludnienia Stavanger plasuje się na 4. miejscu wśród norweskich gmin.
Edukacja
Według danych z 1 października 2004:
- liczba szkół podstawowych (norw. grunnskolar): 44
- liczba uczniów szkół podst.: 15209
Władze gminy
Wg danych na rok 2005 roku administratorem gminy (norw. rådmann) jest Ole Hetland, natomiast burmistrzem (norw. ordfører, d. borgermester) jest Leif Johan Sevland.
Miasto
Stavanger miasto w Norwegii w jednym z 19 okręgów zwanym Rogaland. Historia Rady Okręgu sięga roku 1837, ale dopiero w roku 1976 odbyły się lokalne wybory do rządu okręgowego.
Położone jest nad południowo-zachodnim wybrzeżu Norwegii nad Oceanem Atlantyckim.
Stavanger jest stolicą norweskiego przemysłu naftowego. Najważniejsze światowe konceny naftowe mają tam swoje biura, które nadzorują wydobycie ropy naftowej na Morzu Północnym.
W Stavanger warto zobaczyć Muzeum Konserw ( Norsk Hermetikkmuseum )znajdujące się w najstarszej części miasta Gamle Stavanger. Niegdyś funkcjonowało w mieście kilkadziesiąt zakładów produkujących konserwy i przetwarzających ryby.
Około 5km od Stavanger w Hafrsfjord pierwszy król Norwegii Harald Pięknowłosy stoczył bitwę w roku 872 i zjednoczył 29 małych królestw tworząc Królestwo Norwegii.
Linki zewnętrzne
- [http://maps.google.com/maps?ll=58.945050,5.667572&spn=0.171280,0.468361&t=k&hl=en Zdjęcie satelitarne z Google Maps]
Zobacz też
- Rogaland
- gminy Norwegii
- podział administracyjny Norwegii
Źródła
- dane liczbowe: [http://www.ssb.no Statistisk sentralbyrå]
- dane adresowe i dotyczące władz: [http://www.kommunenokkelen.no Kommunenøkkelen]
[http://stavangerguiden.com stavangerguiden.com]
Stavanger
Stavanger
ja:スタヴァンゲル
Drammen
Drammen to norweskie miasto i gmina leżąca w regionie Buskerud.
Gmina Drammen jest 367. norweską gminą pod względem powierzchni.
Demografia
Według danych z roku 2005 gminę zamieszkuje 57 148 osób, średnio na 1 km² wypada 415,59 osób.
Pod względem zaludnienia Drammen plasuje się na 10. miejscu wśród norweskich gmin.
Edukacja
Według danych z 1 października 2004:
- liczba szkół podstawowych (norw. grunnskolar): 19
- liczba uczniów szkół podst.: 6669
Władze gminy
Wg danych na rok 2005 roku administratorem gminy (norw. rådmann) jest Nils Fredrik Wisløff, natomiast burmistrzem (norw. ordfører, d. borgermester) jest Tore Opdal Hansen.
Miasto
Drammen - miasto w południowej Norwegii (41 km na południowy zachód od Oslo) ośrodek administracyjny gminy (norw. kommune) oraz stolica prowincji Buskerud, u ujścia rzeki Drammenselva do fiordu Drammenfjord. Powierzchnia 137 km², 56 688 mieszkańców (w 2004), współrzędne geograficzne 59°44′N 10°9′E.
Historia
Pierwsze ślady aktywności człowieka w okolicach Drammen pochodzą z neolitu, sprzed około 6-7 tysięcy lat, kiedy powstały rysunki w skałach w Åskollen i Skogerveien; największym i najcenniejszym z nich jest wizerunek łosia, liczący 1,75 m długości.
Z 1070 roku pochodzą pierwsze zapiski o istnieniu portu w Drammen - autorstwa wikińskiego barda Snorre Sturlasona. W XIV wieku na terenach dzisiejszego miasta powstały osady Bragernes i Tangen, które po połączeniu w 1811 utworzyły dzisiejsze Drammen.
W 1870 doprowadzono do Drammen kolej żelazną, a w 1909 uruchomiono tu pierwszą w Skandynawii linię trolejbusową. Sieć komunikacji trolejbusowej zlikwidowano w 1967.
Turystyka
Niezwykłością Drammen jest m.in. "Spiralen" - tunel drogowy w kształcie sięgającego 200 metrów n.p.m. korkociągu (lub śruby) łączącego miasto ze szczytem wznoszącego się nad nim wulkanicznego wzgórza Bragernesåsen. Wlot do tunelu znajduje się na wysokości ok. 50 m n.p.m., jego długość we wnętrzu góry - 1650 m, przy czym "śruba" o promieniu kilkudziesięciu metrów zwinięta jest w sześć zwojów. Wysokość tunelu, 3,65 m, umożliwia przejazd nim autobusów wycieczkowych. Wybudowano go w roku 1961, na 150-lecie miasta (projektowano go już w połowie lat 50., kiedy uznano, iż istniejący w tamtym czasie kamieniołom, znajdujący się tylko 200 metrów od miejscowego szpitala powinien zostać przeniesiony w inne miejsce, mniej uciążliwe dla pacjentów), a wydobyty z wnętrza materiał skalny (kwarce i porfiry z dolnej części, bazalty - z górnej) wykorzystano do budowy pobliskich dróg. Na szczycie wzgórza znajduje się doskonały punkt widokowy, restauracja Åspaviljongen oraz wymierzona w port armata model Cocherill 1904, jedną z dwunastu, ustawionych tam w 1905 do obrony miasta w związku z obawami przed inwazją po rozpadzie unii ze Szwecją. Armata ta obecnie strzela co roku na wiwat w związku z norweskim świętem państwowym, przypadającym 17 maja.
Oprócz tego w Drammen znajduje się regionalne muzeum, teatr z roku 1870 oraz kościół i ratusz, oba z 1871 roku.
Bolączką Drammen są nieustanne problemy komunikacyjne w mieście; miasto jest węzłem komunikacyjnym dla międzynarodowych tras E 18 i E 134.
Na pocz. XXI wieku polski nurek Leszek Piotr Zochowski odkrył w Drammenfjord rafę koralową. Znajduje się ona na na głębokości 10-20 m, na pochyłości blisko brzegu i ma długość ok.30-40 m, a wysokość do dwóch a nawet trzech metów. Norweski znawca koralowców Pål B. Mortensen ocenia ją, że powstała przed ok. siedmioma tysiącami lat i że należy do głębokowodnego typu "Lofelia". Prawdopodobnie powstała w czasach, kiedy fiord i rzeka koło Drammen były o kilkadziesiąt metrów płytsze i zamarła przed paru tysiącami lat.
Przemysł
- Port Drammen
- Rybołówstwo (ważny ośrodek przetwórstwa łososia)
- Browar Aass, najstarszy w Norwegii, uruchomiony w 1834, posługujący się niemieckimi recepturami z 1516
- Przemysł stoczniowy, drzewny, metalurgiczny (cynk, kobalt, nikiel)
Sport
- 2004 - Womens' World Cup Cross-Country Skiing - puchar świata narciarstwa biegowego kobiet
- 1947 - Skating World Championship for Women - mistrzostwa świata łyżwiarstwa kobiet
- W pobliżu Drammen, w Tranby i Lier, leży motocrossowy tor wyścigowy Lyngås Motorbane, na którym rozgrywane są m.in. wyścigi FIA.
Zobacz też
- Buskerud
- gminy Norwegii
- podział administracyjny Norwegii
Linki zewnętrzne
- http://www.drammen.kommune.no
- [http://www.drammenshistorie.com/storelg.shtml łoś z Åskollen]
- [http://maps.google.com/maps?ll=59.73,10.15&spn=0.1,0.1&t=k zdjęcie satelitarne]
Źródła
- dane liczbowe: [http://www.ssb.no Statistisk sentralbyrå]
- dane adresowe i dotyczące władz: [http://www.kommunenokkelen.no Kommunenøkkelen]
Drammen
Drammen
Fredrikstad
Fredrikstad to norweskie miasto i gmina leżąca w regionie Østfold.
Gmina Fredrikstad jest 282. norweską gminą pod względem powierzchni.
Demografia
Według danych z roku 2005 gminę zamieszkuje 70 418 osób, średnio na 1 km² wypada 242,56 osób.
Pod względem zaludnienia Fredrikstad plasuje się na 7. miejscu wśród norweskich gmin.
Edukacja
Według danych z 1 października 2004:
- liczba szkół podstawowych (norw. grunnskolar): 30
- liczba uczniów szkół podst.: 9211
Władze gminy
Wg danych na rok 2005 roku administratorem gminy (norw. rådmann) jest Kjell Kåresen, natomiast burmistrzem (norw. ordfører, d. borgermester) jest Ole Haabeth.
Zobacz też
- Østfold
- gminy Norwegii
- podział administracyjny Norwegii
Źródła
- dane liczbowe: [http://www.ssb.no Statistisk sentralbyrå]
- dane adresowe i dotyczące władz: [http://www.kommunenokkelen.no Kommunenøkkelen]
Fredrikstad Fredrikstad
Molde
Molde to norweskie miasto i gmina leżąca w regionie Møre i Romsdal.
Gmina Molde jest 254. norweską gminą pod względem powierzchni.
Demografia
Według danych z roku 2005 gminę zamieszkuje 24 124 osób, średnio na 1 km² wypada 66,64 osób.
Pod względem zaludnienia Molde plasuje się na 36. miejscu wśród norweskich gmin.
Edukacja
Według danych z 1 października 2004:
- liczba szkół podstawowych (norw. grunnskolar): 17
- liczba uczniów szkół podst.: 3281
Władze gminy
Wg danych na rok 2005 roku administratorem gminy (norw. rådmann) jest Hilmar Windstad, natomiast burmistrzem (norw. ordfører, d. borgermester) jest Jan Petter Hammerø.
Zobacz też
- Møre i Romsdal
- gminy Norwegii
- podział administracyjny Norwegii
Źródła
- dane liczbowe: [http://www.ssb.no Statistisk sentralbyrå]
- dane adresowe i dotyczące władz: [http://www.kommunenokkelen.no Kommunenøkkelen]
Molde Molde
Kristiansand
Kristiansand to piąte pod względem wielkości miasto, gmina, oraz drugi największy port Norwegii.
Najważniejsze informacje
Kristiansand jest centrum administracyjnym okręgu Vest-Agder (południowa Norwegia).
- transport:
- połączenia promowe z Hirtshals (Dania), Göteborg (Szwecja), Newcastle (Wielka Brytania)
- połączenia lotnicze: lotnisko Kristiansand Lufthavn
- sieć autobusów miejskich, również linie międzymiastowe
- autostrada E 39/E 18 (wypożyczalnia samochodów + przyczep kempingowych)
- kolej
- przemysł: 36.000 miejsc pracy (wiele zw. z administracyjnymi funkcjami gminy), usługi, stocznie, przemysł morski (Hydralift i Maritime Hydraulics), technologie pracy z wodą, wydobywania ropy i gazu, telekomunikacja, IT
- edukacja:
- w Kristiansand znajduje się największa norweska uczelnia (Agder University College, 8000 studentów). 25% mieszkańców miasta ma wyższe wykształcenie.
- szereg szkół podstawowych i gimnazjów
- intensywna międzynarodowa wymiana studentów z Europą, USA, Azją
- budżet miasta na 2004: 2,8 billionów NOK (326 millionów Euro)
- 43% mieszkańców miasta jest właścicielami domów, w których mieszka
Historia
Euro
Miasto zostało założone w roku 1641 przez króla Danii i Norwegii Chrystiana IV. Od jego imienia pochodzi nazwa miasta (część sand (piasek) dodana została, ponieważ w odróżnieniu od większości norweskich wybrzeży, które są skaliste, Kristiansand ma trochę piaszczystej plaży).
Handel i przemysł lokalny rozwinął się jeszcze przez założeniem miasta wokół eksportu drewna do sąsiednich krajów Morza Północnego. Duże zasoby drewna przyczyniły się również do rozwoju zakładów budujących statki; później stoczni. Charakter kultury lokalnej także jest wynikiem pracy i zaangażowanie społeczeństwa w przemysł stoczniowy i inne zajęcia związane z morzem (rybołóstwo).
W 1682 roku miasto zostało siedzibą biskupów. W 1734 już rozwinięty Kristiansand został zrujnowany przez pierwszy wielki pożar. W 1814 rozpoczęło się 20 lat depresji: duża śmiertelność mieszkańców, coraz większa bieda miasta i ludności. Sytuacja odwróciła się ok. 1855 - były to lata koniunktury, powstało wtedy 40 fabryk i 5 stoczni. Dobre czasy zostały przerwane w 1859 kolejnym wielki pożarem, który zniszczył miasto i pozbawił dachu nad głową 1000 osób. Odbudowa zajęła dwa lata, rzesze bezrobotnych znalazły pracę przy tym zadaniu. Już w 1870 ponownie rozpoczął się okres szybkiego rozwoju miasta (handel), co było impulsem do rozpoczęcia planowej rozbudowy portu. Koniec wieku przyniósł jednak kolejny zwrot w historii miasta - były to ponownie lata ciężkiego kryzysu, | | |
